Muzeum Diecezjalne

Na przełomie lat 1979-1980 podjęto decyzję o budowie zespołu Kurii Diecezjalnej położonego przy ulicach Książąt Opolskich i Bolesława Kominka. W jego skład wszedł Dom Księży Emerytów, Instytut Teologiczno-Pastoralny (filia Wydziału Teologicznego Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego) i Muzeum Diecezjalne. Inicjatorem tego przedsięwzięcia był abp Alfons Nossol, który w 1977 r. został mianowany biskupem diecezjalnym diecezji opolskiej. Projekt całego zespołu oraz jego późniejszych adaptacji wykonał Zdzisław Budziński.

Działka, na której powstał zespół diecezjalny, była już częściowo zabudowana – przy ul. Książąt Opolskich 44 znajdowała się przedwojenna kamienica. Była ona własnością diecezji opolskiej: od 1977 r. znajdowały się tam pomieszczenia dla VI roku Wyższego Seminarium Duchownego, a w późniejszym czasie Studium Pastoralne i Studium Muzyki Kościelnej¹. Współcześnie w kamienicy znajduje się Dom Nadziei dla Ubogich i Bezdomnych – placówka kierowana przez osoby duchowne i wolontariuszy. Opolska kuria na potrzeby inwestycji otrzymała także od miasta sąsiadującą z kamienicą działkę w głębi kwartału ograniczonego ulicami Książąt Opolskich, Sądową, Sienkiewicza i Kominka.

Zespół diecezjany jest złożony z czterech budynków, połączonych ze sobą na planie przypominającym literę C, z wewnętrznym dziedzińcem od strony ul. Kominka. Do kamienicy przy ul. Książąt Opolskich, w której znajdowało Wyższe Seminarium Duchowne (nazywane także pierwotnie „domem studiów”) przylega Muzeum Diecezjalne. W głębi działki znajdują się: niższy, wydłużony budynek (pierwotnie z mieszkaniami dla sióstr zakonnych i personelu, od 1983 r. zajęty przez Diecezjalny Instytut Teologiczno-Pastoralny) oraz Dom Księży Emerytów, domykający zespół od wschodu.

Budynek Muzeum Diecezjalnego oddano do użytku jako ostatni element zespołu diecezjalnego. Jego budowa trwała od 1980 do 1987 roku². W 1984 r., już po ukończeniu budowy Domu Księży Emerytów i Diecezjalnego Instytutu Teologiczno-Pastoralnego, Alfons Nossol mianował ks. Piotra Pawła Maniurkę (pełniącego w tym czasie także rolę Diecezjalnego Kustosza Zabytków) na pierwszego dyrektora muzeum. Zadaniem Maniurki było stworzenie kolekcji muzealnej od podstaw. Istotnym elementem tego procesu były badania terenowe prowadzone na terenie diecezji opolskiej, w trakcie których opierano się na inwentaryzacjach i zestawieniach przed- i powojennych³. Wystosowano także odezwę do proboszczów opolskich parafii z prośbą o przekazywanie zabytkowych eksponatów do muzeum⁴. Ważną częścią kolekcji muzeum stały się też kolekcje tworzone i przekazywane przez samych duchownych: Franciszka Jopa (poprzednika Alfonsa Nossola na stanowisku ordynariusza diecezji opolskiej), Wacława Schenka, Jana Sigmunda i Stanisława Dutki⁵. Na kolekcję muzeum składają się rzeźby, naczynia liturgiczne, obrazy, nastawy ołtarzowe, tkaniny i manuskrypty. Najstarsze eksponaty pochodzą ze średniowiecza⁶. Część kolekcji to obiekty zdesakralizowane, część w dalszym ciągu jest obiektami kultowymi, wykorzystywanymi w trakcie świąt liturgicznych w macierzystych parafiach.

Gmach Muzeum Diecezjalnego założono na planie dwóch przylegających do siebie czworoboków o ściętych narożach. W mniejszym z nich, przylegającym bezpośrednio do przedwojennej kamienicy, znalazły się korytarze, hole i pomieszczenia pomocnicze, w większym umieszczono pomieszczenia reprezentacyjne (sale ekspozycyjne, aula). Budynek posiada cztery kondygnacje naziemne (parter i trzy piętra) i jedną podziemną (w piwnicach znajdują się pomieszczenia techniczne: kotłownia, magazyny i węzeł sanitarny z toaletami).

Główne wejście do muzeum umieszczono od południa, ponieważ w tamtym czasie planowano, że ul. Kominka zostanie poszerzona i włączona do systemu “trasy śródmiejskiej”, prowadzącej od dworca głównego, przez ul. Reymonta, pl. Kopernika, Oleską aż do Książąt Opolskich i Ronda⁷. Plany te ostatecznie nie zostały zrealizowane, ale do tej pory, aby wejść do muzeum, należy przejść przez bramę od strony ul. Książąt Opolskich i wejść w głąb działki. Po wejściu do budynku znajdujemy się w obszernym holu, na lewo od którego znajduje się trójbiegowa klatka schodowa. Za klatką schodową umieszczono szatnię z kontuarem, a na wprost od wejścia – niewielką otwartą przestrzeń ekspozycyjną⁸.

Na prawo od holu znajduje się pierwsza sala ekspozycyjna, założona na planie kwadratu podzielonego na dziewięć jednakowych modułów. Ten geometryczny podział podkreślają cztery filary ustawione na narożnikach centralnego modułu. W tym miejscu sufit sali został też obniżony, co wynika z układu sali ekspozycyjnej na 1. piętrze⁹. W sali wystawowej na parterze (nazwanej „salą rzeźby”) znajdują się zbiory rzeźby gotyckiej, materiały piśmiennicze i ornaty. Do najstarszych eksponatów należą piękne Madonny przypisywane warsztatowi Parlerów oraz Madonna z Dzieciątkiem z 1375 r. w typie Madonn na lwie¹⁰. Eksponaty umieszczono w wolnostojących gablotach wykonanych ze szkła i ciemnego drewna, dzięki czemu można je oglądać ze wszystkich stron.

Na pierwszym piętrze klatka schodowa prowadzi do niewielkiego holu wielkości jednego kwadratowego modułu¹¹. Na lewo od niego znajduje się sala wystaw czasowych z umieszczonym centralnie filarem wzmacniającym konstrukcję i organizującym przestrzeń. Poniżej sufitu zamontowano ramę z systemem oświetleniowym, umożliwiającym także zawieszanie obrazów i dzielenie sali na mniejsze części.

Na wprost od klatki schodowej, nad salą rzeźby, znajduje się druga sala wystaw stałych, nazwana „salą eucharystyczną”¹². Eksponowane są w niej naczynia liturgiczne, psałterze, mszały, szaty liturgiczne oraz obrazy. Większość eksponatów ponownie znajduje się w drewniano-szklanych prostopadłościennych gablotach. W osobnej gablocie, na osi wejścia do sali, umieszczono kopię otoczonego kultem obrazu Matki Boskiej Opolskiej (Piekarskiej), którego oryginał znajduje się w opolskiej katedrze. Podczas, gdy sala rzeźby jest stosunkowo jasna, w sali eucharystycznej panuje półmrok.

Sala eucharystyczna również podzielona została na dziewięć kwadratowych modułów. Moduł centralny,na którego narożach umieszczono filary, został obniżony o około jeden metr (dlatego strop w sali rzeźby jest obniżony w centrum)¹³. Do tego zagłębienia w sali, otoczonego ławkami z siedziskami, dostać się można za pomocą schodków umieszczonych na osi wejścia. Współcześnie w tej przestrzeni odbywają się wykłady, koncerty lub spotkania.

Drugie piętro zamiast funkcji wystawienniczych pełni przede wszystkim funkcje edukacyjne¹⁴. Jest to jedyne piętro muzeum, na którym istnieje bezpośrednia komunikacja z kamienicą Wyższego Seminarium Duchownego. Z obszernego holu (przewidzianego jako dodatkowa przestrzeń ekspozycyjna) przejść można do biblioteki i czytelni oraz do auli (umieszczonej powyżej sali eucharystycznej). Podobnie jak w salach wystaw stałych, również w auli przestrzeń podzielono na dziewięć jednakowych modułów, co widać w 9-polowym układzie stropu. Obłożono go jasnym drewnem i uzupełniono geometrycznymi lampami, dzięki czemu ma on najbardziej dekoracyjny charakter w całym budynku.

Najwyższe, 3. piętro, zajmuje dużo mniejszą powierzchnię od szych pięter i jest to przestrzeń niedostępna gościom muzeum¹⁵. Znajdują się tam: biuro konserwatora, pracownia konserwacji eksponatów oraz mieszkanie konserwatora, współcześnie zajmowane przez dyrektora muzeum.

Elewacje muzeum tworzą duże przestrzenie pustych ścian, poprzerywane równomiernie wnękami z wąskimi oknami¹⁶. Zdzisław Budziński dążył do uzyskania na elewacjach geometrycznego wzoru, w którym prostokątne połacie ścian otrzymywały obramienia w postaci okalających je osi okiennych¹⁷. Dominacja pustej ściany względem okien ma swoje uzasadnienie funkcjonalne – zbyt duża ilość naturalnego światła mogłaby działać niekorzystnie na eksponaty przechowywane w muzeum. Jednocześnie, to rozwiązanie sprawia, że budynek z zewnątrz wydaje się być dosyć nieprzystępny. Pierwotnie elewacje wykończone były w surowym betonie i cegle klinkierowej (pomiędzy osiami okiennymi). Kilka lat temu, przy okazji generalnego remontu Muzeum Diecezjalnego, jego elewacje przeszły termomodernizację i zostały przemalowane: beton zastąpiła beżowa farba, zaś cegła zniknęła pod farbą w odcieniu grafitu.

Muzeum Diecezjalne zostało uroczyście otwarte 26 listopada 1987 roku. W tym samym roku budynek został nagrodzony tytułem “Mistera Architektury” województwa opolskiego, wyrażając “uznanie dla zamysłu i bezbłędnej, konsekwentnej realizacji dzieła architektonicznego”. W odniesieniu do Muzeum Diecezjalnego wielokrotnie spotkać się można z informacją, że jest to ponoć pierwsze muzeum, które zbudowano w Polsce od podstaw po 1945 roku.

Muzeum, podobnie jak cały zespół diecezjalny, stanowi dzieło całościowe, zaprojektowane przez jednego architekta. Zdzisław Budziński opracował też wyposażenie wnętrz muzeum: gabloty, szatnię, stolarkę, okucia grzejników czy wykończenie balustrad klatki schodowej. Znaczna część z tego, co zaprojektował Budziński, zachowała się do dnia dzisiejszego.

Przestrzeń muzeum jest zorganizowana w sposób klarowny i czytelny, co wynika z zastosowanego modułu kwadratu. Jego zwielokrotnienia wyznaczają wielkość poszczególnych pomieszczeń, a granice pomiędzy modułami w najbardziej reprezentacyjnych pomieszczeniach – salach wystaw stałych i auli – zostają dodatkowo zaznaczone za pomocą kratownic z oświetleniem, filarów lub okładzin. Pomimo matematycznej precyzji tej kompozycji, wnętrze budynku nie jest chłodne ani sterylne. Zastosowanie naturalnych materiałów i czytelny podział przestrzeni sprawiają, że jest to miejsce zapraszające do odwiedzin.