Skansen – Muzeum Wsi Opolskiej

Projekt Jerzego Gurawskiego zakładał podział skansenu na pięć regionalnych zespołów zabudowy: opolski, oleski, raciborski, nyski i strzelecki, rozmieszczonych równomiernie na terenie skansenu. Najbardziej wyeksponowane miały być zespoły opolski i oleski (ponieważ obiekty z tych rejonów miały być zachowane w najlepszym stanie i największej ilości¹¹), a raciborski, nyski i strzelecki zaznaczone miały być za pomocą pojedynczych obiektów. Lokalizacja zespołów w obrębie skansenu odzwierciedlała, w pomniejszonej skali, układ geograficzny województwa opolskiego¹². Stąd zespół opolski usytuowano na wschodzie skansenu, oleski – na północy, nyski – na zachodzie, a raciborski i strzelecki – na południu i południowym zachodzie.

Trzema dominantami założenia miały zostać kościół (w północnej części skansenu, pomiędzy zespołami nyskim i oleskim), grupa wiatraków oraz spichlerze dworskie¹³. Wiatraki, podobnie jak w propozycji Matejuka, usytuowane miały zostać na sztucznym wzgórzu, co miało zapewniać ich dobrą widoczność z poziomu trasy Opole-Wrocław. Gurawski podkreślał także, że „dla południowych regionów Opolszczyzny teren pagórkowaty jest charakterystyczny i stanowi rodzime tło obiektów”, co stanowiło kolejny z przykładów odzwierciedlenia rzeczywistych warunków geograficznych i topograficznych regionu w mikroskali skansenu¹⁴.

Rozwiązanie nowatorskie stanowił zaproponowany przez Gurawskiego system kompozycyjno-komunikacyjny – ortogonalna siatka żelbetowych ramp nałożona na plan skansenu¹⁵. Tworzyła ona geometryczne kwartały, w których zamknięte były poszczególne zespoły budynków. Miało to ułatwić odczytanie przestrzeni jako przemyślanej i zaplanowanej kompozycji, zapobiegając jednocześnie wrażeniu istnienia rzeczywistej wsi na terenie skansenu¹⁶. System ramp, wyniesiony ponad poziom gruntu na wysokości od 80 centymetrów do 3 metrów, pełnił także rolę komunikacyjną, a oddalenie ramp od obiektów miało umożliwiać ich optymalną obserwację¹⁷. Żelbetowe rampy miały wyraźnie odróżniać się od drewnianej architektury wiejskiej i podkreślać, na zasadzie kontrastu, jej zabytkowy charakter. Rampy miały się obniżać i łączyć z systemem dróg gruntowych, umożliwiając bezpośrednie zejścia do poszczególnych zagród.

Na terenie skansenu planowano też powstanie nowych budynków: pawilonu wejściowego z salami wystawienniczymi, kinem i kawiarnią, ośrodka badawczego oraz hal montażowo-konserwatorskich. Zabytkową karczmę na terenie skansenu planowano zaadaptować na cele gastronomiczne, a spichlerze dworskie – na cele noclegowe¹⁸.

Projekt Gurawskiego podkreślał, że skansen jest placówką muzealną (i do pewnego stopnia wypreparowaną), w której zabytkowe budynki drewniane zostały usunięte z pierwotnego kontekstu i umieszczone w zupełnie nowej przestrzeni. Ten pomysł porównywano do systemu wielkich gablot, utworzonych za pomocą geometrycznych pól żelbetowych ramp, przypominających zwiedzającym, że w przypadku skansenu nie zwiedzają realnej wsi, a świadomie zaplanowaną kompozycję mającą ją udawać¹⁹. Eksperci opiniujący projekt zwracali uwagę na to, że realizacja tego projektu mogłaby okazać się „punktem zwrotnym w ekspozycji muzeów typu skansenowskiego (…) stwarzającym możliwości powstania w Polsce zupełnie nowego stylu ekspozycji skansenowskiej, który przełamie nużący już dziś swym uniformizmem tradycyjny szablon”²⁰. Koncepcja Gurawskiego mogła w przyszłości zostać rozwiązaniem prototypowym, urozmaicającym dotychczasową konwencję, w której powstawały polskie skanseny²¹. Oceniano, że Muzeum Wsi Opolskiej w tej odsłonie mogłoby stać się nie tylko celem wycieczek indywidualnych i zorganizowanych, ale także wizyt krajowych i zagranicznych specjalistów, dla których „odważnie podjęta próba nowego ujęcia i wynikające stąd doświadczenia” mogłyby stanowić cenny materiał badawczy. Projekt Gurawskiego skierowano do realizacji.

23 września 1970 r. Muzeum Wsi Opolskiej zostało otwarte dla zwiedzających²². Chociaż do realizacji skierowano pierwotny projekt Gurawskiego, ostatecznie wykonano jego alternatywną wersję, w której zrezygnowano z systemu żelbetowych ramp nałożonych na układ przestrzenny skansenu. Rozwiązanie to w zasadzie niczym nie różniło się od innych parków etnograficznych w Polsce²³. Wobec tego wariantu krytyczny był też sam Jerzy Gurawski – zaznaczał, że prezentował on „pewną ubogość ekspozycji i brak wyraźnej idei przewodniej”²⁴. Z tego względu potencjał Muzeum Wsi Opolskiej jako założenia prototypowego, łączącego nowoczesność żelbetowych ramp z tradycjonalizmem drewnianych budynków, nigdy nie został w pełni urzeczywistniony. Stać za tym mogły kwestie finansowe – koszt budowy skansenu z systemem ramp miał przewyższać wstępnie szacowaną kwotę inwestycji prawie dwukrotnie²⁵.

W momencie otwarcia skansenu ukończono dziewięć zagród z regionów oleskiego, opolskiego i kozielsko-raciborskiego, uzupełniane w późniejszych latach o kolejne obiekty²⁶. Wprowadzono jednak zmiany, jeśli chodzi o reprezentowane regiony – region strzelecki z pierwotnej koncepcji zastąpiono regionem namysłowskim. Częściowo zmieniono także lokalizację zespołów. Współcześnie zabudowa z regionu opolskiego obejmuje centralny pas, rozciągający się do wschodniej i zachodniej granicy skansenu (w projekcie Gurawskiego zajmowała głównie część wschodnią). Reprezentuje ją m. in. młyn z Siołkowic Starych oraz dwa wiatraki. Północną i północno-zachodnią część założenia zajął region namysłowski. W sąsiedztwie znalazł się zespół oleski, zajmujący północny i północno-wschodni pas skansenu. Na zachodzie usytuowano zespół nyski, a kozielsko-raciborski – na południu założenia. Reprezentuje go m. in. spichlerz dworski ze Sławęcic – największy i jeden z najstarszych obiektów w skansenie. Wśród budynków większość stanowią te o zrębowej konstrukcji drewnianej i kryte gontem lub słomą. Część budynków została wzniesiona w konstrukcjach sumikowo-łątkowej, słupowo-ryglowej lub szachulcowej. Najstarsze obiekty prezentowane na terenie skansenu, w tym spichlerz ze Sławęcic, pochodzą z XVII wieku. Pawilon wejściowy, nawiązujący formami do drewnianego budownictwa ludowego, wzniesiony został w XXI w. według projektu Iwony Wilczek, Mariusza Tęczyńskiego oraz Ewy i Jarosława Oglęckich z pracowni db2 architekci²⁷.