Odbudowa Rynku

Rynek został bardzo dotkliwie zniszczony w trakcie II wojny światowej. Szacowano, że jego zniszczenia objęły 80% budynków znajdujących się na tym terenie, przez co kronika miasta opisywała go jako „jedno straszliwe rumowisko, z którego wystawały pojedyncze budynki”¹. Wojnę przetrwało zaledwie 6 z 32 kamienic: nr 1, 2, 3 i 10 w pierzei zachodniej oraz nr 24 i 25 w pierzei południowej.

Niewielkie możliwości finansowe i administracyjne lokalnych władz sprawiły, że w latach 1945-1950 prace prowadzone przy Rynku były ograniczone. Ze względów bezpieczeństwa rozebrano dwie kamienice w pierzei południowej: nr 15 (w 1945 r.) oraz nr 11 (w 1946 r.)². Na przełomie lat 1948-1949 odbudowano kamienicę nr 16, znajdującą się u zbiegu Rynku i ul. Osmańczyka³. Poza tym, prowadzone działania miały charakter doraźny: polegały na zabezpieczeniu elewacji i sklepień, montażu dachów czy adaptacji przyziemi na cele mieszkaniowe⁴. Z wnętrz bloków usuwano też prowizoryczne dobudówki w celu rozluźnienia zabudowy oraz zapewnienia odpowiedniego nasłonecznienia i przewietrzenia mieszkań⁵. Szansę na odbudowę Rynku przyniósł rok 1950, gdy Opole awansowało do ragi stolicy nowego województwa.

Projekt odbudowy Rynku wykonali Stanisław Kramarczyk, Jan Olpiński, Czesław Thullie i Marian Skałkowski, pracujący w biurze projektowym Miastoprojekt-Południe z siedzibą w Katowicach⁶. Projekty architektoniczne opiniowane były przez Departament Konserwacji i Ochrony Zabytków Nieruchomych przy Ministerstwie Kultury. Odbudowa na miejscu nadzorowana była przez Dyrekcję Budowy Osiedli Robotniczych, będącą głównym inwestorem⁷. W odbudowę opolskiego Rynku zaangażowane były też m. in.: urząd konserwatorski, Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach⁸ oraz historycy „pod egidą Ministerstwa Kultury”, mający prowadzić w Opolu studia, na podstawie których wykonana miała zostać dokumentacja techniczna odbudowy Rynku⁹.

Projekty odbudowy Rynku podzielić można na kilka grup. Pierwszą z nich stanowią te, na których ujęto grupy sąsiadujących ze sobą kamienic (nr 13–15 w pierzei północnej¹⁰ i nr 17–23 w pierzei wschodniej¹¹) albo całe pierzeje (pierzeja południowa, kamienice nr 26–32)¹². Drugą stanowią indywidualne projekty wykonywane dla kamienic uznanych za „budynki zabytkowe”, czyli te o największej wartości historycznej i artystycznej¹³. Ostatnią grupę obejmują projekty detali kamienic: szczytów, portali, bram lub ornamentów na elewacjach¹⁴.

Pierwsze projekty, dotyczące odbudowy kamienic w pierzejach północnej (nr 11-15) i południowej (nr 28-32), opracowano w 1951 roku¹⁵. Jako pierwsza została ukończona odbudowa pierzei południowej, która nastąpiła w latach 1952-1953¹⁶. W latach 1952-1954 odbudowano pierzeję wschodnią (nr 17-23), a w latach 1953-1954 – pierzeję północną¹⁷. W 1955 r. do użytku oddano ostatnią, zachodnią pierzeję Rynku¹⁸. Za projekt „rekonstrukcji zabudowy obrzeżnej rynku w Opolu” jego autorzy otrzymali nagrodę III stopnia Komitetu Urbanistyki i Architektury za 1956 r. w dziale konserwacji zabytków¹⁹.

Odbudowane kamienice przy Rynku miały „zachować na zewnątrz zabytkowy charakter fasad XVII i XVIII wieku”²⁰, a wewnątrz kryć nowoczesne udogodnienia: dostęp do kanalizacji, instalacji gazowej i elektrycznej²¹. W prasie wspominano o ich odpowiednim nasłonecznieniu oraz komforcie, jaki miały zapewniać nowym mieszkańcom. Nowoczesność wnętrz kamienic oznaczała nie tylko dostęp mieszkań do kanalizacji i elektryczności, ale także zupełnie nowe rozwiązania przestrzenne, które wprowadzały rozdźwięk pomiędzy „zabytkowym” zewnętrzem i nowoczesnym wnętrzem.

Zjawisko to można zaobserwować w projektach dotyczących wschodniej pierzei Rynku. W rzucie usługowego parteru (przeznaczonego na Dom Książki oraz sklepy jubilerski, zielarski i z rzemiosłem artystycznym) zachowano historyczne fragmenty kamienicy²². Linia zabudowy i grubość ścian jest nieregularna, postanowiono także zachować zabytkowe sklepienia. Na wyższych kondygnacjach znalazły się mieszkania²³. Budynek podzielono na cztery sekcje z osobnymi klatkami schodowymi. Na każdym z pięter znalazły się dwa rodzaje mieszkań: trzypokojowe z osobną kuchnią i łazienką (powierzchni od ok. 48 do ok. 63 m2) oraz dwupokojowe, również z łazienką i osobną kuchnią (powierzchni od ok. 35 m2 do ok. 45 m2). Przyjęty podział przestrzenny mieszkań przypominać może prefabrykowane bloki o powtarzalnych układach mieszkań.

W trakcie opracowywania projektów odbudowy Rynku architekci posiłkować się mogli informacjami na temat jego historii z kilku źródeł. Takim źródłem mogły być istniejące budowle i ich dekoracje – niektóre z kamienic, pomimo zniszczeń, zachowały ściany szczytowe z detalami elewacji. Architekci współpracowali też z historykami sztuki, studiując historyczne grafiki i fotografie oraz prowadząc badania zachowanych kamienic²⁴. Dodatkowo, przed 1950 r. Rynek zinwentaryzowano w celu ustalenia wartości artystycznych i historycznych konkretnych kamienic i ocenienia, które z nich powinny zostać zrekonstruowane²⁵. W trakcie inwentaryzacji zapewne korzystano z przedwojennych dokumentów i materiałów ikonograficznych – świadczą o tym precyzyjne informacje dotyczące dat przebudów i konserwacji kamienic, datowania detali oraz funkcji pełnionych przez budynki²⁶.

Pomimo deklarowanej skrupulatności, jaką charakteryzować się miał proces powojennej odbudowy Rynku, kamienice znacznie różnią się wyglądem od tego, jak prezentowały się przed wojną. Przed 1945 r. w Rynku znajdowały się przede wszystkim kamienice klasycystyczne lub historyzujące. Budynki różniły się od siebie stylistyką, wysokością oraz usytuowaniem względem placu rynkowego. Po odbudowie kamienice utraciły swój dotychczasowy charakter i stały się w dużej mierze barokowe. Nowe fasady różniły się detalami: oknami, portalami czy ornamentami elewacji. Wszystkie te elementy zostały jednak uproszczone, przez co odnieść można wrażenie, że zostały one „doklejone” do poszczególnych elewacji. Najwierniej odtworzono fasady tych kamienic, które przed wojną również były barokowe: kamienice nr 4, 5, 6 i 7 w pierzei zachodniej, nr 13 w północnej, nr 23 we wschodniej i nr 29, 30, 31 i 32 w południowej. W przypadku pierzei południowej wyjątek w tym procesie stanowi barokowa kamienica nr 27 – przebudowano jej fasadę, a budynek rozbudowano o cylindryczny wykusz i arkadowe podcienia od strony ul. Krakowskiej. Kamienice nr 1, 2, i 3 w pierzei zachodniej, które nie zostały zniszczone podczas wojny, zachowały swoje przedwojenne formy.