Muzeum-rezerwat archeologiczny na Ostrówku

W 1948 r. rozpoczęto polskie wykopaliska archeologiczne na Ostrówku – części wyspy Pasieki, w której wzniesiono pierwszy gród, a później Zamek Piastowski. Badania w tym samym miejscu prowadzono także przed II wojną światową, kiedy Opole było jeszcze częścią Niemiec. Wtedy były one następstwem przypadkowego odkrycia grodu w trakcie wyburzania Zamku Piastowskiego. Powojennym wykopaliskom towarzyszyło przeświadczenie, że Niemcy odkryli założenie o niepodważalnie słowiańskim (a więc polskim) charakterze. Zdawano sobie sprawę z tego, że artefakty z Ostrówka są wyjątkowym narzędziem politycznym i propagandowym, które można wykorzystać jako materialne dowody odwiecznej polskości Opola¹. Badania archeologiczne miały więc duże znaczenie nie tylko naukowe, ale i tożsamościowe. Stworzyły one jednak problem dotyczący przyszłego przechowywania i ekspozycji odnalezionych artefaktów. Postanowiono więc utworzyć muzeum archeologiczne na Ostrówku.

Pierwsze informacje na jego temat znaleźć można w lokalnej prasie w drugiej połowie lat 50. Wtedy muzeum miało znaleźć się w podziemiach Amfiteatru Tysiąclecia. Planowano, że zostaną tam wyeksponowane relikty murów, konstrukcji drewnianych oraz ziemnego wału². W 1959 r. powołano Komitet Budowy Muzeum Archeologicznego na Ostrówku (działający do 1961 r.), który miał koordynować prace związane z utworzeniem nowej placówki. W tamtym czasie powstanie rezerwatu wpisano w szeroko zakrojoną „akcję muzealną”, w ramach której planowano zbudować w Opolu również muzeum okręgowe oraz skansen³.

Muzeum, zaprojektowane przez Floriana Jesionowskiego⁴, miało mieścić się w pawilonie na rzucie zbliżonym do trójkąta lub koła, przekrytym kopułą, o lekkiej konstrukcji betonowo-szklanej wspartej na trzech słupach. Pod kopułą, osłaniającą przebadany fragment stanowiska, miały zostać wyeksponowane: fragment wału obronnego, częściowo zrekonstruowany układ komunikacyjny osady oraz od kilka budynków mieszkalnych (zrekonstruowanych albo odwzorowanych w rzucie). Pawilonowi miały towarzyszyć hol (z makietą osady i planszami historycznymi⁵), pomieszczenia administracyjne i naukowe oraz węzeł sanitarny⁶. Forma pawilonu miała kontrastować z historycznym charakterem prezentowanych w nim artefaktów: postulowano, by wykonać go „z najnowocześniejszych materiałów” i by był „współczesny i oryginalny w swej formie i wyrazie architektonicznym”⁷. Projekt Jesionowskiego zawierał też rekomendacje dotyczące zagospodarowania terenu wokół muzeum. Należały do nich: odsłonięcie części fundamentów Zamku Piastowskiego i murów obronnych; umieszczenie przed muzeum makiety „domniemanego wyglądu Ostrówka w postaci mikromiasta” i utworzenie terenów zielonych, z fontanną i małą architekturą⁸.

Zakładano, że budowa muzeum rozpocznie się w 1961 r. i zostanie ukończona w 1963 roku⁹. Plany jednak zarzucono, a pod koniec lat 60. Jan Matejuk opracował dwa warianty kolejnego projektu muzeum. Pierwszy zakładał przekrycie terenu wykopalisk płaskim dachem, na którym można było urządzić taras z kawiarnią. W drugim wariancie stanowisko zostało przekryte kopułą o średnicy ok. 30 m i wysokości ok. 6 metrów. W obu wariantach wnętrze muzeum opracowano w ten sam sposób: stanowisko archeologiczne zostało otoczone platformą widokową dla zwiedzających. Na drodze realizacji tego projektu stanęły kwestie finansowe¹⁰.

Ostatni projekt muzeum archeologicznego powstał w opolskim oddziale „Miastoprojektu” w 1972 roku. Jego autorem ponownie był Florian Jesionowski, tym razem we współpracy ze Zdzisławem Tarwidem. Muzeum miało zostać zlokalizowane dokładnie pomiędzy Nową Rejencją i Amfiteatrem Tysiąclecia¹¹. Sąsiedztwo tych dwóch budynków sprawiło, że architekci zaproponowali wzniesienie obiektu „możliwie neutralnego”, czyli takiego, który by z nimi nie konkurował ani wielkością, ani formą¹².

Budynek muzeum-rezerwatu został założony na planie koła, z partią wejściową przylegającą od zachodu. Podzielono go na dwa poziomy. Dolny został w całości zagłębiony w ziemi¹³. Obejmował on teren wykopalisk „w swoich najcenniejszych fragmentach”, oferując widzom bezpośredni wgląd w relikty grodu. Stanowisko archeologiczne otoczono chodnikiem-rampą i korytarzem ze schodami prowadzącymi na górny poziom. Dodatkowo, od północy ściana budynku została zastąpiona rzędem podpór, by w ten sposób „wchłonąć” w obręb budynku fragment średniowiecznego wału obronnego. Na dolnym poziomie usytuowano też dodatkowe pomieszczenia: kabinę projekcyjną, salę wystawienniczą z makietą grodu i pomieszczenia gospodarcze.

Główne wejście znajdowało się w przyziemiu, czyli na poziomie górnym budynku¹⁴. Prowadziło do holu wejściowego, z którym sąsiadowały gabinety, laboratorium i węzeł sanitarny. Naprzeciwko wejścia znajdowała się szatnia. Po jej obu stronach umieszczono wejścia na korytarz, zmieniający się w antresolę obiegającą wzdłuż ścian cały obiekt i umożliwiającą obejrzenie terenu wykopalisk z wysokości. We wschodniej części antresoli znalazła się też widownia na 93 miejsca, umożliwiająca oglądanie filmów wyświetlanych na ekranie umieszczonym po drugiej stronie budynku¹⁵.

W środku budynek planowano wykończyć przede wszystkim w surowym betonie. Z zewnątrz elewacja miała zostać obłożona cegłą klinkierową z drewnianymi i kamiennymi detalami, a kopuła pokryta łuską w kolorze miedzianym¹⁶. Ściany przyziemia zostały w dużej mierze przeszklone, co nadawało budynkowi lekkości i wzmacniało pożądany efekt „neutralności” budynku.

Projekt muzeum-rezerwatu archeologicznego z 1972 r. również nie został zrealizowany. Chociaż główne prace wykopaliskowe zakończone zostały w 1969 r., jeszcze na początku lat 70. prowadzono dodatkowe badania uzupełniające¹⁷. W 1978 r. stanowisko archeologiczne zostało zasypane i okres wykopalisk na Ostrówku dobiegł końca. Dodatkowe badania archeologiczne prowadzono jeszcze w latach 90., przy okazji budowy zaplecza amfiteatru¹⁸. Do dziś teren po wykopaliskach odgradza siatka. W przeszłości umieszczona była na niej tablica o treści: