Pomnik Bojownikom o Wolność (Polskość) Śląska Opolskiego

Konkurs na nowy pomnik ogłoszono 10 maja 1968 r., a termin nadsyłania prac upływał 22 listopada¹⁴. Zorganizowały go wspólnie następujące instytucje: Wojewódzki Komitet Frontu Jedności Narodowej (WKFJN), Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej (PWRN), Zarząd Okręgu Związku Bojowników o Wolność i Demokrację (ZBOWiD) i Zarząd Okręgu Związku Polskich Artystów Plastyków (ZPAP). Początkowo był ograniczony jedynie dla członków opolskich oddziałów ZPAP i SARP¹⁵, ale później zasięg ten rozszerzono o katowicki okręg ZPAP¹⁶. W skład jedenastoosobowego sądu konkursowego weszli: Józef Buziński i Stanisław Kaźmierczak (PWRN), Ryszard Hajduk (WKFJN), Bronisław Jankowski (ZBOWiD) oraz Tadeusz Minczakiewicz (ZW TRZZ). ZPAP reprezentowali Łucja Skomorowska, Tadeusz Max, Karol Tchorek i Bronisław Chromy, a SARP – Jan Matejuk i Jadwiga Grabowska-Hawrylak¹⁷.

Na konkurs nadesłano 10 prac¹⁸. Pierwszą nagrodę otrzymali Jan Borowczak i Jerzy Beski, drugą – Marian Nowak oraz Barbara i Jerzy Pomianowscy, trzecią – Emil Wawro i Zygmunt Wawrzynowicz. Wyróżnienia otrzymali Jan Borowczak, Adam Chyrka i Jerzy Gurawski¹⁹. Zwycięski projekt Borowczaka i Beskiego składał się z monumentalnej figury orła ze skrzydłami tworzącymi arkady, pod którymi mieli przechodzić piesi. Na skrzydłach umieszczono płaskorzeźby przedstawiające tematykę powstań śląskich i II wojny światowej²⁰. Uznano jednak, że koszty realizacji tego projektu byłyby zbyt wysokie, dlatego sąd konkursowy postanowił nie wskazywać pracy do realizacji. Pozostawiono tę decyzję organizatorom konkursu, którzy do realizacji skierowali wyróżniony indywidualny projekt Borowczaka²¹. Projekt zagospodarowania otoczenia wokół pomnika wykonał Florian Jesionowski.

Akt erekcyjny pod budowę pomnika wmurowano 30 sierpnia 1969 roku²². W wydarzeniu uczestniczyli mieszkańcy Opola, weterani powstań śląskich i przedstawiciele lokalnych władz. W treści aktu erekcyjnego podkreślano, że pomnik ma na celu uczczenie przedstawicieli „pokoleń walczących o polskość tej ziemi”²³ . Do tej grupy należeli: powstańcy śląscy, członkowie Związku Polaków w Niemczech, „matki polskie wpajające swym dzieciom zasady godne dobrego imienia Polaka”, komuniści, członkowie ruchu oporu oraz żołnierze Armii Czerwonej i Ludowego Wojska Polskiego. Prace nad pomnikiem ruszyły wczesną wiosną 1970 r., a sama budowa trwać miała zaledwie 30 dni²⁴.

9 maja 1970 r., w 25. rocznicę zakończenia II wojny światowej, pomnik został odsłonięty. Wysoki na prawie 15 metrów, składa się z dwóch części. Pierwszą z nich jest cokół wysokości 1,60 metra obłożony płytami marmurowymi, na którym umieszczono inskrypcje istotne z punktu widzenia ideowej i politycznej warstwy pomnika. Na cokole umieszczono grupę figuralną ze zbrojonego betonu złożoną z żubra i uskrzydlonej Nike – rzymskiej bogini zwycięstwa. Ryszard Hajduk w przemówieniu w trakcie uroczystości odsłonięcia pomnika określił żubra „najbardziej typowym dla słowiańszczyzny zwierzęciem”²⁵.

W warstwie formalnej pomnik unika jednoznacznych motywów kojarzonych z propagandą państwową, chociaż sam sposób przedstawienia bogini Nike jako kobiety dosiadającej żubra jest dość nietypowy: łączy postać z mitologii rzymskiej z motywem mającym odnosić się do polskości i słowiańskości. W opinii Ryszarda Hajduka forma pomnika, oprócz zwycięstwa, miała symbolizować siłę i upór, czyli „dwie podstawowe cechy, dzięki którym naród polski mimo zaborów – a tu na Ziemi Opolskiej mimo wielowiekowej niewoli – przetrwał i zwyciężył”²⁶.

Wymowę ideową pomnika objaśniały inskrypcje na cokole, zaprojektowane przez Adolfa Panitza²⁷. Od frontu przedstawiały one nazwy miejscowości i daty „zmagań narodu polskiego z germańskim najeźdźcą”²⁸. Były to kolejno: Cedynia (972), Niemcza (1017), Głogów (1109), Psie Pole (1109), Grunwald (1410), Góra św. Anny (1921) i Berlin (1945).

Na północnej ścianie cokołu (po prawej stronie, patrząc od frontu), znajdowała się inskrypcja dedykowana: