Pierwsze projekty nowego teatru powstały w 1961 roku. Ich autorami byli Julian Duchowicz i Zygmunt Majerski (nazywani w prasie „znanymi w kraju specjalistami od budowy teatrów”1), z którymi współpracowali Andrzej Grudziński i Jan Tarczyński. Projekt wykonano w ramach Zakładu Studiów i Kompozycji Architektonicznej przy Katedrze Projektowania Budowli Społeczno-Mieszkalnych na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej.
Teatr zbudowano przy pl. Centralnym (ob. pl. Teatralny), naprzeciwko ówczesnej siedziby KW PZPR (ob. Wydział Ekonomiczny Uniwersytetu Opolskiego). Działka przeznaczona pod teatr była stosunkowo wydłużona i wąska. Aby jak najlepiej wykorzystać te warunki przestrzenne, projektanci postanowili od strony zachodniej dołączyć do gmachu teatru dodatkowy element w postaci pawilonu wystawowego z kawiarnią2. Ze względu na to, że w tamtym czasie pl. Centralny od wschodu był zamknięty tyłem kina „Kraków” (jego fasada była skierowana w stronę ul. Katowickiej), architekci proponowali, by w tamtym rejonie zbudować dodatkowo 4-piętrowy blok mieszkalny z dwoma prześwitami w przyziemiu, który w ich ocenie stanowił lepsze domknięcie wizualne i przestrzenne placu. Południową granicę założenia miał stanowić pieszy deptak prowadzący od ul. Katowickiej w stronę Starego Miasta (nigdy nie zrealizowany w pełni), a północną – tyły kamienic położonych przy ul. Kośnego.
Budynek założono na planie wydłużonego równoległoboku z wewnętrznym dziedzińcem, rozdzielającym wizualnie i przestrzennie teatr od pawilonu wystawowego z kawiarnią. Otwarty dziedziniec umożliwiał też komunikację pieszą na osi północ-południe, od ul. Ozimskiej do ul. Kośnego. Wąska i wydłużona działka sprawiła, że gmach teatru uzyskał stosunkowo niewielką kubaturę. Zaprojektowany budynek posiadał cztery poziomy: przyziemie, poziom sceny, poziom +3,40 i poziom operatorni.
Przyziemie teatru zajęło obszerne, dwupoziomowe foyer. Na jego dolnym poziomie znalazły się kasy biletowe i strefa wejściowa z dojściem do szerokich, reprezentacyjnych schodów, pod którymi ukryto szatnie i toalety. Na górnym poziomie – antresoli – znalazła się dalsza część foyer i kuluary z bufetem i palarnią. W pierwotnym projekcie antresola miała od strony zachodniej łączyć się z górnym poziomem kawiarni i salą ekspozycyjną pawilonu wystawowego3.
Antresola foyer prowadziła do dużej sceny. Aby umożliwić w niej ekspozycję różnego rodzaju spektakli – od tradycyjnych po eksperymentalne4 – zaprojektowano obracane boczne ściany przedniej części widowni, które umożliwiały poszerzanie sceny i otwieranie jej na widownię5. Rozbudowane i zmechanizowane proscenium mogło wysuwać się do ponad pięciu metrów przed portal sceny, dzięki czemu pojemność sali mogła zwiększać się o około 40 miejsc. Pod widownią sceny głównej utworzono dodatkową salę na ok. 210 miejsc, pozbawioną proscenium, ale posiadającą kurtynę i system oświetlenia. Chociaż widownia posiadała układ amfiteatralny (otaczający scenę z trzech stron), to kameralne rozmiary pozwalać miały na bardziej bezpośredni kontakt widzów ze sztuką. Dla sal teatralnych zaprojektowano osobne aparatury akustyczne, dzięki czemu możliwe miało być odbywanie się równolegle w obu salach przedstawień lub koncertów6.
Pomieszczenia techniczne i pomocnicze teatru usytuowano od strony ul. Kośnego i wewnętrznego dziedzińca. W zachodniej części budynku znalazły się pomieszczenia warsztatowe: stolarnia i ślusarnia w przyziemiu, magazyny, malarnia i makieciarnia na poziomie sceny oraz modelarnia i magazyn kostiumów na poziomie +3,40. Przy wewnętrznym dziedzińcu umieszczono gabinety zarządu i administracji. Na wschód od sceny znalazły się gabinety kierownictwa artystycznego i reżyserów (przyziemie) oraz garderoby solistów, statystów i garderoby zbiorcze, wykorzystywane jedynie przy okazji większych przedstawień (poziom sceny). Pomieszczenia usługowe i techniczne sceny obejmowały m. in. dyżurkę kierownika, radiowęzeł, pomieszczenia na akumulatory czy kabiny operatorów światła i dźwięku7. System wewnętrznych korytarzy umożliwiał dostęp do instalacji oświetleniowej, zascenia, podscenia, dyżurek, magazynów oraz warsztatu.
Konieczność wizualnego domknięcia przestrzeni pl. Centralnego od strony północnej sprawiła że architekci musieli zaprojektować budynek o dość wydłużonej fasadzie8. Podział przestrzenny i funkcjonalny obiektu na teatr i pawilon wystawowy sprawił, że fasada i bryła budynku również zostały podzielone na dwa segmenty. Pierwszy z nich, odpowiadający wysokością pawilonowi wystawowemu, został prawie w całości przeszklony, co budowało wrażenie lekkości monumentalnej bryły teatru. Dzięki temu, że strefa wejściowa z foyer została umieszczona tuż za przeszkloną fasadą, była ona znakomicie widoczna i zachęcała do odwiedzin w teatrze (zabieg ten był niecodzienny, ponieważ foyer zwyczajowo znajdowało się za widownią). Nad nim od wschodu umieszczono masyw dużej sceny z próżniami i towarzyszącymi pomieszczeniami, wyniesiony ponad poziom gruntu na wysokość ok. 5 metrów9. Dzięki temu rozwiązaniu bryła teatru uległa wypiętrzeniu i rozrzeźbieniu. W jednym z wariantów projektu wstępnego zakładano, że na fasadzie teatru, w części zajmowanej przez masyw sceny i widowni, umieszczona zostanie pasmowa dekoracja plastyczna, jednak plan ten nigdy nie został zrealizowany.
Teatr i pawilon wystawowy miały połączyć podcienia, tworzące wspólną strefę wejściową dla obu instytucji10. Projektanci postanowili też wykorzystać różnicę poziomów pomiędzy ulicami Ozimską i Kośnego poprzez wprowadzenie szerokich schodów prowadzących do teatru od strony placu11. Zaprojektowano też basen wodny, biegnący równolegle do fasady teatru12.
Architekci proponowali wykończenie budynku w „trwałych, nowoczesnych materiałach”13. Cokół i schody miały zostać pokryte kamieniem naturalnym, a większość ścian i wnętrze basenu przed budynkiem – mozaiką ceramiczną. Okna i drzwi miały być wykonane z aluminium (w części południowej), stali (w części warsztatowej) lub drewna (w części administracyjnej i artystycznej). Wnętrza strefy wejściowej z foyer i sal teatralnych planowano wykończyć przy użyciu barwnej mozaiki ceramicznej, drewna i terakoty. Architekci nadmieniali, że przewidują „we wnętrzach i ewentualnie na południowej ścianie zewnętrznej widowni barwne kompozycje plastyczne”14.
27 listopada 1965 r. wmurowano akt erekcyjny pod gmach teatru. Budowa zajęła prawie 10 lat – teatr oddano uroczyście do użytku dopiero 23 stycznia 1975 roku15. Tak brzmiała relacja prasowa z tego wydarzenia:
„Otrzymaliśmy na nasze trzydziestolecie w Polsce Ludowej – wspaniały prezent spełniający wieloletnie marzenia mieszkańców Opola, mieszkańców całej ziemi opolskiej. Duża i mała scena z miejscami dla prawie 900 widzów. Przestronne foyer z efektownymi schodami. Boazerie z jesionowego drewna. Marmury, dywany, kwiaty, gustowne oświetlenia, wygodne fotele, elegancki bufet, ładne funkcjonalne szatnie, palarnia… Atmosfera niezwykłej uroczystości, ogromnego zainteresowania, podziwu dla architektury i wystroju. Przytłumiony gwar rozmów siedmiuset zaproszonych gości… Pierwsze wrażenia, pierwsze opinie wyrażające radość z otrzymania tak wspaniałego teatru.”16
W momencie ukończenia teatr im. Jana Kochanowskiego był trzecim w Polsce pod względem wielkości – za Teatrem Wielkim w Warszawie i Teatrem Wielkim w Łodzi17. Nie zrealizowano jego pierwotnego projektu zakładającego powstanie pawilonu wystawowego z kawiarnią. W zbudowanym łączniku pomiędzy teatrem i niezrealizowanym pawilonem znajduje się Galeria Sztuki Współczesnej.
Długie trwanie teatru na pl. Centralnym
Idea budowy teatru na pl. Centralnym, zrealizowana ostatecznie przy okazji budowy teatru im. Jana Kochanowskiego, ma historię sięgającą jeszcze czasów przedwojennych. Pierwszy pomysł na budowę teatru w tym miejscu pojawił się tuż przed wybuchem II wojny światowej. Projekt, wykonany w 1938 r. przez architekta miejskiego Johannesa Schmidta, swoimi formami i monumentalną skalą wpisywał się w stylistykę przyjętą przez III Rzeszę. Budowę teatru prowadzono do 1940 r. – do tego czasu zdążono ukończyć jedynie budowę fundamentów18. Dalsze działania budowlane były jednak zaplanowane: pozostawiono dokumentację projektową budynku i jego otoczenia, zakładającą m. in. powstanie w najbliższym sąsiedztwie budynków mieszkalnych i krytego basenu. W kamieniołomach pod Opolem zamówiono też materiały budowlane, z których teatr miał być wzniesiony.
W pierwszych latach po II wojnie światowej planowano dokończenie budowy teatru według przedwojennych projektów. Apelowano do Ministerstwa Ziem Zachodnich z prośbą o wydanie zezwolenia na wydobycie materiałów budowlanych (zamówionych i opłaconych jeszcze przez wadze niemieckie). Zakładano, że budowa teatru zostanie ukończona już w 1950 r., stając się symbolicznym zwieńczeniem pierwszego powojennego pięciolecia19. Co ciekawe, o przedwojennych projektach teatru (które planowano wykorzystać po wojnie) wypowiadano się bardzo pochlebnie: prezydent Opola Franciszek Gwiazda informował, że Tadeusz Zakiej, naczelnik Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Śląsko-Dąbrowskiego, „wyraził się z całym uznaniem dla formy i opracowania projektu, oraz wyraził zdanie, że projekt powinien być zrealizowanym i to jak najrychlej”20. Na drodze realizacji tych pomysłów stanęły kwestie finansowe, ponieważ miasto nie było w stanie wykupić materiałów budowlanych, które w międzyczasie zostały znacjonalizowane21.
Kwestia budowy nowego teatru została odsunięta w czasie. Powrócono do niej ponownie w latach 50., przy okazji powstających wtedy koncepcji zabudowy pl. Centralnego. Po raz trzeci – tym razem skutecznie – o budowę teatru starano się w latach 60. Teatr im. Jana Kochanowskiego wzniesiono na fundamentach niezrealizowanego gmachu teatru z lat 30.
Patron teatru
Patronem teatru do dziś jest Jan Kochanowski. Wybrany został nieprzypadkowo – argumentowano, że „postać Jana z Czarnolasu jest w kulturze polskiej symbolem najpiękniejszych tradycji narodowych i humanistycznych”, które miały wpłynąć na rozwój polskiego piśmiennictwa na Śląsku „w okresie nasilającego się ucisku germanizacyjnego”22. Tym samym Kochanowski – nowy patron teatru – został wpisany w politykę historyczną prowadzoną po 1945 r., która podkreślała związki Opola z Polską za pomocą wybranych wydarzeń lub postaci. Miały one stanowić dowody polskości tzw. Ziem Odzyskanych. W tekście wydanym z okazji otwarcia teatru podkreślano, że „jeśli (…) pisarstwo polskie na Śląsku kształtowało się pod wpływem twórczości Jana Kochanowskiego, to w polskiej mowie rodzimych mieszkańców Opolszczyzny odnajdujemy wspaniałe dziedzictwo tej twórczości”23.
Galeria zdjęć
Ilustracje
- Teatr im. Jana Kochanowskiego, plan sytuacyjny, 1961. Źródło: Muzeum Architektury we Wrocławiu
- Teatr im. Jana Kochanowskiego, przekrój pionowy 3-3, 1961. Źródło: Muzeum Architektury we Wrocławiu
- Teatr im. Jana Kochanowskiego, elewacja południowa (fasada), 1961. Źródło: Muzeum Architektury we Wrocławiu
- Teatr im. Jana Kochanowskiego w trakcie budowy. Fot. Roman Horoszkiewicz, ok. 1973. Źródło: Śląska Biblioteka Cyfrowa
- Teatr im. Jana Kochanowskiego współcześnie. Fot. Barbara Szczepańska, 2024.
